Uit onderzoek van onder andere de Consumentenbond, de Schone Kleren Campagne en SOMO (Stichting Onderzoek Multinationale Ondernemingen) blijkt dat die mooie beloftes niet altijd kloppen. Ze zijn vaak gebaseerd op zogenaamde commerciële audits. Dat zijn controles bij fabrieken die moeten aantonen dat alles volgens de regels verloopt. Dat klinkt goed in theorie, maar in de praktijk is het toch anders. En dat roept een ongemakkelijke vraag op. Want als de controles zelf niet betrouwbaar zijn, wat betekenen die mooie claims dan nog?

Bedrijven weten dat we als consumenten steeds meer geven om eerlijke lonen en goede werkomstandigheden. En dus spelen ze daarop in. Met campagnes en labels wekken ze de indruk dat hun kleding op een verantwoorde manier is gemaakt. Maar dat beeld klopt niet altijd. Dat wordt ‘social washing’ genoemd: bedrijven doen zich sociaal verantwoorder voor dan ze in werkelijkheid zijn. Het lijkt een beetje op ‘greenwashing’ waarbij ze liegen over milieuprestaties. In beide gevallen draait het om hetzelfde mechanisme: inspelen op de goede bedoelingen van consumenten, en daar commercieel voordeel uit halen. Zonder dat er echt veel verandert achter de schermen.

Die mooie beloftes zijn dus gebaseerd op commerciële audits. Merken stellen externe bedrijven aan om de arbeidsomstandigheden te controleren. Klinkt mooi. Maar de merken zijn zelf opdrachtgever van de controle, en dat is een probleem volgens het onderzoek van de ngo’s. Er ontstaat namelijk een ongezonde belangenvermenging. Auditbedrijven zijn geprikkeld om niet al te negatief te zijn zodat merken ze in de toekomst opnieuw inschakelen. Zo blijft het geld komen. Fabrieken doen er bovendien vaak alles aan om de situatie beter te laten lijken dan die is. Arbeiders worden onder druk gezet om bijvoorbeeld te liegen over hun loon of werktijden. Het uiteindelijke inspectierapport belandt bij de opdrachtgever en wordt meestal niet openbaar gemaakt. Daardoor kunnen arbeiders, vakbonden en internationale ngo’s niet controleren wat er precies in staat.

Het is eigenlijk vrij moeilijk om hier als individu iets aan te veranderen. Echte verandering begint pas wanneer overheden en merken luisteren naar de ervaringen van kledingarbeiders en die centraal zetten in hun aanpak. Maar we kunnen wel keuzes maken.

Helemaal zeker weten of kleding eerlijk is geproduceerd blijft moeilijk, maar je kunt wel bewuster kiezen. Zo kun je gebruik maken van websites zoals fashionchecker.org en gentfairtrade.be, die inzicht geven in hoe merken scoren op bijvoorbeeld leefbaar loon en transparantie. Jij kunt ook consuminderen en als je toch beslist iets te kopen, probeer om het fair en ecologisch te doen. Een startpunt zijn onze Fair Trade Hotspots!

Een andere manier is om kritische vragen te stellen aan winkels en merken. ‘Waarom zeggen jullie dat dit stuk ethisch geproduceerd is?’: je bent meer dan consument, je bent een burger met een stem, dus gebruik die!

Natuurlijk zijn er ook andere veranderingen nodig. Ten eerste, commerciële audits zouden niet als enige ‘bewijs’ mogen gebruikt worden voor maatschappelijk verantwoorde werkomstandigheden. Bovendien zouden auditrapporten en productielocaties openbaar gepubliceerd moeten worden: op deze manier worden ze controleerbaar. Kledingarbeiders een stem geven is ook essentieel, omdat audits vaak niet meer dan een managementaangelegenheid zijn waarbij werknemers worden buitengesloten. Bovendien moet er een toegankelijk klachtenmechanisme zijn voor werknemers doorheen de productieketen.

Het is van groot belang dat we als consumenten, maar voornamelijk als mensen, altijd strijden voor eerlijke veranderingen in het systeem. Gebruik jouw stem maar wanneer mogelijk, wees niet bang om duidelijkheid op te eisen. In de textielsector, waar er zoveel zaken fout lopen, mag je alles en iedereen in twijfel trekken. Er wordt vaak gezegd ignorance is bliss, maar vandaag moeten we wel bewust handelen.